CĂNG THẲNG TẠI VỊNH OMAN: RÀO CẢN PHÁP LÝ VÀ HỆ LỤY BẢO HIỂM TỪ VỤ TẤN CÔNG TÀU MT SETTEBELLO

1. Diễn biến vụ việc và xung đột ngoại giao

Ngày 9/6/2026, tàu chở sản phẩm dầu MT Settebello (quốc tịch/treo cờ Palau, gồm 24 thuyền viên Ấn Độ) đã bị máy bay quân sự thuộc Bộ Tư lệnh Trung tâm Hoa Kỳ (CENTCOM) tấn công trực diện vào khu vực buồng máy, khi đang hành hải qua Vịnh Oman.

• Thiệt hại và công tác cứu nạn: Nhà chức trách Oman đã điều động lực lượng ứng phó khẩn cấp, giải cứu an toàn 21 thuyền viên. Tuy nhiên, vụ hỏa hoạn nghiêm trọng tại buồng máy đã khiến 3 thuyền viên tử vong. 
• Lập luận từ phía Mỹ: CENTCOM tuyên bố biện pháp cưỡng chế quân sự này nhằm vô hiệu hóa khả năng hành hải của tàu do tàu vi phạm lệnh phong tỏa đường biển đối với Iran (có hiệu lực từ ngày 13/4/2026), cố tình vận chuyển dầu có nguồn gốc từ Iran và không tuân thủ các bức điện chỉ hướng từ lực lượng liên quân.
• Bối cảnh leo thang: Đây không phải là sự cố đơn lẻ. Trước đó vào ngày 8/6, tàu MT Marivex cũng bị lực lượng Mỹ tấn công. Tiếp sau vụ MT Settebello, tàu MT Jalveer cũng bị vô hiệu hóa với cáo buộc tương tự. Tính đến ngày 11/6/2026, Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) ghi nhận 46 vụ việc cưỡng chế/tấn công tại Eo biển Hormuz và Vịnh Oman, khiến 14 thuyền viên thiệt mạng kể từ cuối tháng 2/2026.

Sự việc đã châm ngòi cho phản ứng ngoại giao gay gắt từ New Delhi. Reuters cho biết Chính phủ Ấn Độ đã đặt các cơ quan hàng hải và hải quân trong tình trạng báo động cao để bảo vệ nguồn cung thuyền viên của quốc gia này trên đội tàu quốc tế. Đồng thời, Liên đoàn Công nhân Vận tải Quốc tế (ITF) đã ra tuyên bố yêu cầu các bên tuân thủ luật pháp quốc tế, bảo vệ hạ tầng và lao động vận tải dân sự.

2. Rào cản pháp lý và an ninh hàng hải quốc tế

Vụ việc MT Settebello đặt ra ba câu hỏi lớn cho cộng đồng hàng hải về ranh giới hành xử quân sự đối với đội tàu thương mại:

• Cơ sở pháp lý của lệnh phong tỏa: Nếu lệnh phong tỏa đơn phương không dựa trên các nghị quyết được quốc tế công nhận rộng rãi, việc sử dụng hỏa lực quân sự tấn công tàu thương mại treo cờ nước thứ ba rất dễ bị xem là vi phạm nguyên tắc về tính cần thiết và tính tương xứng của luật pháp quốc tế.
• Quy trình nhận dạng và xác minh tổn thất: Thuyền trưởng và thuyền bộ là lực lượng dân sự. Quá trình vận hành tàu chịu ràng buộc bởi một chuỗi lợi ích phức tạp: chỉ thị của chủ tàu, người khai thác, người thuê tàu, các điều khoản bảo hiểm, lệnh cảng và các rào cản về ngôn ngữ, tín hiệu AIS. Việc vội vã khai hỏa khi chưa xác minh toàn diện là một rủi ro cực kỳ lớn.
• Trách nhiệm đối với thuyền viên dân sự: Buồng máy là không gian làm việc của sỹ quan máy và thợ máy trực ca. Tấn công trực tiếp vào khu vực này là hành vi gây nguy hiểm trực tiếp đến tính mạng thuyền viên, vi phạm nghiêm trọng tinh thần của Công ước SOLAS về an toàn sinh mạng trên biển.

3. Hệ lụy sâu sắc đối với thị trường bảo hiểm hàng hải

Sự kiện này ngay lập tức làm thay đổi cấu trúc định biên rủi ro và phân định trách nhiệm bồi thường thiệt hại hàng hải giữa các bên:

Bảo hiểm Thân tàu và Máy tàu 

Tổn thất vật chất đối với buồng máy (hư hỏng máy chính, máy phát điện, hệ thống nhiên liệu, kết cấu khoang máy) do hỏa lực quân sự gây ra thuộc nhóm rủi ro chiến tranh. Rủi ro này bị loại trừ hoàn toàn trong đơn bảo hiểm H&M tiêu chuẩn. Chủ tàu buộc phải kích hoạt đơn bảo hiểm rủi ro chiến tranh độc lập. Nếu chi phí sửa chữa và cứu hộ vượt quá giá trị bảo hiểm của tàu, tàu có thể bị tuyên bố là tổn thất toàn bộ ước tính.

Bảo hiểm Rủi ro Chiến tranh 

Khu vực Vịnh Oman và Eo biển Hormuz từ lâu đã được Ủy ban Chiến tranh hỗn hợp (Joint War Committee - JWC) thuộc thị trường bảo hiểm London xếp vào Danh sách các vùng rủi ro gia tăng. Sau chuỗi sự cố này, phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh đối với các chuyến tàu qua đây sẽ bị đẩy lên mức thả nổi rất cao.

Các nhà bảo hiểm sẽ siết chặt điều kiện: yêu cầu khai báo chi tiết hành trình, kiểm tra nghiêm ngặt việc duy trì tín hiệu AIS, sàng lọc cấm vận, kiểm tra nguồn gốc hàng hóa và quốc tịch của thuyền bộ. Hiện tại, một số nhà bảo hiểm lớn như Chubb đã phải triển khai các gói bảo hiểm chiến tranh mở rộng chuyên biệt (bao gồm War Hull, War P&I, War Cargo) để hỗ trợ các tàu bắt buộc phải hành hải qua phân đoạn này.

Hội bảo hiểm Trách nhiệm dân sự Chủ tàu (P&I Club)

Hội P&I sẽ phải đối mặt với một loạt khiếu nại bồi thường phức tạp bao gồm: chi phí tử nạn của thuyền viên, hồi hương, bồi thường theo hợp đồng lao động thuyền viên, chi phí tàu chạy lệch tuyến, trách nhiệm ô nhiễm dầu nếu xảy ra rò rỉ két và chi phí trục vớt xác tàu nếu tàu bị chìm hoặc mất khả năng điều động.

⚠️ Lưu ý quan trọng: Đơn bảo hiểm P&I tiêu chuẩn (Certificate of Entry thông thường) luôn loại trừ các tổn thất phát sinh từ hành động thù địch, chiến sự hoặc phong tỏa quân sự. Các chủ tàu và công ty quản lý tàu cần phải kiểm tra ngay lập tức các điều khoản mở rộng bảo hiểm chiến tranh P&I để đảm bảo không bị từ chối bồi thường.

Bảo hiểm Hàng hóa 

Đối với chủ hàng, các nhà bảo hiểm hàng hóa sẽ áp dụng các điều khoản loại trừ cấm vận hoặc biện hộ bằng tính bất hợp pháp. Nếu lô hàng sản phẩm dầu trên tàu bị chứng minh là có nguồn gốc từ Iran hoặc nằm trong danh mục giao dịch bị trừng phạt, đơn bảo hiểm hàng hóa sẽ ngay lập tức bị vô hiệu.

4. Tranh chấp hợp đồng thuê tàu và quản trị rủi ro

Sự cố vô hiệu hóa tàu do yếu tố quân sự sẽ làm phát sinh các tranh chấp thương mại gay gắt giữa Chủ tàu và Người thuê tàu:

• Đối với Hợp đồng thuê tàu định hạn: Sự kiện tàu bị tấn công và mất khả năng khai thác sẽ kích hoạt điều khoản tiền thuê tàu bị ngừng tính. Người thuê tàu sẽ từ chối thanh toán tiền thuê, trong khi Chủ tàu sẽ lập luận rằng tổn thất này xuất phát từ rủi ro chiến tranh được miễn trừ hoặc do họ phải thực hiện theo chỉ thị hành hải của chính người thuê tàu.
• Đối với Hợp đồng thuê tàu chuyến: Các bên sẽ tranh chấp về cách tính thời gian làm hàng/tiền phạt lưu tàu, quyền chạy lệch tuyến an toàn, cảng không an toàn hoặc tuyên bố chấm dứt hợp đồng do bất khả kháng. 

Kết luận: Vụ việc tàu MT Settebello cho thấy rủi ro đối với thuyền viên và tàu thương mại hiện nay không còn giới hạn ở các hành vi cướp biển hay thiết bị bay không người lái đơn lẻ, mà là rủi ro pháp lý - quân sự trực tiếp giữa các quốc gia. Thị trường hàng hải toàn cầu sẽ phản ứng bằng cách tăng chi phí vận hành, thắt chặt điều kiện bảo hiểm và yêu cầu tính minh bạch tuyệt đối đối với mọi chuyến hành hải qua các vùng biển trọng điểm.

Nguồn: seatrade-maritime.com